Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) của EU đã chính thức đi vào giai đoạn chuyển tiếp, đặt ra một “bức tường lửa” mới về tiêu chuẩn môi trường cho các doanh nghiệp xuất khẩu. Đối với ngành công nghiệp nặng tại Việt Nam, đặc biệt là ngành thép, yêu cầu cấp thiết hiện nay là phải hiểu rõ và tính toán chính xác “embedded emissions thép” – hay phát thải hàm chứa. Bài viết này sẽ giải thích cặn kẽ khái niệm này, hướng dẫn cách chuẩn bị số liệu theo chuẩn CBAM và vạch ra lộ trình giúp doanh nghiệp thép không chỉ tuân thủ mà còn biến thách thức thành lợi thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Embedded Emissions (Phát thải hàm chứa) trong thép: Hiểu đúng để hành động đúng
“Embedded emissions thép” là gì và tại sao doanh nghiệp phải quan tâm ngay bây giờ?
Trả lời nhanh: Embedded emissions thép (phát thải hàm chứa trong thép) là tổng lượng khí nhà kính (chủ yếu là CO2) được thải ra trong quá trình sản xuất một đơn vị sản phẩm thép, bao gồm cả phát thải trực tiếp từ nhà máy và phát thải gián tiếp từ việc tiêu thụ năng lượng.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khái niệm embedded emissions thép là gì không còn là lý thuyết suông mà đã trở thành thước đo sống còn. Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) yêu cầu các nhà nhập khẩu vào EU phải khai báo lượng phát thải này. Nếu doanh nghiệp Việt Nam không nắm rõ cách tính phát thải hàm chứa, hàng hóa có thể bị từ chối hoặc chịu mức phí carbon rất cao, làm mất đi lợi thế cạnh tranh về giá.
Tại Công Ty Sắt Thép Đức Minh Khôi, qua hơn 15 năm phân phối các sản phẩm như thép hình I đúc, thép tấm, thép ống đúc… chúng tôi nhận thấy sự dịch chuyển rõ rệt trong yêu cầu của khách hàng quốc tế và các dự án FDI: họ ngày càng quan tâm đến nguồn gốc và dấu chân carbon của vật liệu. Do đó, hiểu về embedded emissions là bước đầu tiên để bảo vệ thị phần.
Phân biệt phát thải trực tiếp (Scope 1) và gián tiếp (Scope 2) trong sản xuất thép theo quy định CBAM
Trả lời nhanh: Theo quy định CBAM cho ngành thép, doanh nghiệp phải báo cáo cả Scope 1 (phát thải trực tiếp từ quá trình đốt nhiên liệu, phản ứng hóa học tại nhà máy) và Scope 2 (phát thải gián tiếp từ lượng điện năng tiêu thụ để sản xuất).
Để chuẩn bị số liệu embedded emissions cho CBAM chính xác, việc phân định rạch ròi giữa Scope 1/2 là cực kỳ quan trọng:
- Scope 1 (Phạm vi 1): Đây là lượng khí nhà kính phát sinh trực tiếp từ các nguồn mà doanh nghiệp sở hữu hoặc kiểm soát. Trong ngành thép, đó là khí thải từ lò cao (Blast Furnace), lò thổi (BOF), hoặc quá trình đốt than cốc, than đá để nung chảy quặng sắt.
- Scope 2 (Phạm vi 2): Đây là phát thải gián tiếp liên quan đến việc mua điện năng, hơi nước, nhiệt hoặc làm mát. Đối với các nhà máy thép sử dụng công nghệ Lò hồ quang điện (EAF), tỷ trọng Scope 2 trong tổng embedded emissions thép thường rất lớn.
Việc nắm vững hai phạm vi này giúp doanh nghiệp xác định đâu là điểm nóng phát thải để tập trung các giải pháp giảm embedded emissions trong sản xuất thép.
Dấu chân carbon (carbon footprint) của một tấn thép: Từ quặng sắt, than cốc đến thành phẩm
Trả lời nhanh: Dấu chân carbon của thép được tính toán dựa trên vòng đời sản phẩm (thường là cradle-to-gate trong CBAM), cộng dồn tất cả phát thải từ khâu khai thác nguyên liệu thô, vận chuyển, đến quá trình luyện kim và cán thép thành phẩm.
Để hình dung rõ hơn về cách tính embedded emissions thép, hãy nhìn vào hành trình của một tấn thép:
- Nguyên liệu đầu vào: Khai thác quặng sắt, sản xuất than cốc, khai thác đá vôi. Quá trình này tiêu tốn năng lượng và xả thải lớn.
- Luyện gang & thép: Quá trình khử quặng sắt trong lò cao tạo ra lượng CO2 khổng lồ. Đây là giai đoạn chiếm tỷ trọng lớn nhất trong cường độ phát thải.
- Đúc & Cán: Biến thép lỏng thành phôi và cán thành thép hình, thép tấm… tiêu thụ nhiều điện năng (Scope 2).
Hiểu rõ từng công đoạn giúp doanh nghiệp áp dụng Life Cycle Assessment (LCA) hiệu quả, từ đó tối ưu hóa quy trình để giảm thiểu phát thải carbon.
Tác động của CBAM đến ngành thép Việt Nam: Không chỉ là chi phí carbon
CBAM ảnh hưởng đến giá trị và khả năng cạnh tranh của thép Việt Nam tại thị trường EU như thế nào?
Trả lời nhanh: CBAM ảnh hưởng đến xuất khẩu thép Việt Nam như thế nào là câu hỏi lớn; cơ chế này sẽ áp dụng một mức phí tương đương với giá carbon tại EU (EU ETS) lên thép nhập khẩu, làm tăng giá thành và giảm sức cạnh tranh nếu doanh nghiệp Việt có mức phát thải cao hơn tiêu chuẩn Châu Âu.
Thị trường EU là một trong những đích đến quan trọng của thép Việt. Khi CBAM có hiệu lực hoàn toàn, chi phí carbon trong thép xuất khẩu EU sẽ trở thành một khoản “thuế” thực sự. Nếu các nhà sản xuất trong nước không có chiến lược giảm phát thải, giá thép Việt Nam tại EU sẽ tăng lên đáng kể, khó cạnh tranh với các quốc gia đã chuyển đổi sang công nghệ xanh sớm hơn. Đây là áp lực buộc chúng ta phải tham gia vào thị trường carbon và đổi mới công nghệ.
Nguy cơ “rò rỉ carbon” và bài toán chi phí tuân thủ cho các nhà sản xuất
Trả lời nhanh: “Rò rỉ carbon” là hiện tượng doanh nghiệp chuyển sản xuất sang các nước có quy định môi trường lỏng lẻo để né tránh chi phí; CBAM được sinh ra để ngăn chặn điều này, buộc các nhà sản xuất phải chịu chi phí tuân thủ nghiêm ngặt về báo cáo và kiểm định.
Đối với các doanh nghiệp thép Việt Nam, tác động của CBAM đến ngành thép Việt Nam không chỉ dừng lại ở thuế suất. Chi phí tuân thủ (compliance cost) cũng là một gánh nặng, bao gồm:
- Chi phí thiết lập hệ thống giám sát, đo đạc, báo cáo (MRV).
- Chi phí thuê đơn vị tư vấn và kiểm định độc lập.
- Chi phí đầu tư công nghệ để hạ thấp embedded emissions thép.
Tuy nhiên, tại Sắt Thép Đức Minh Khôi, chúng tôi tin rằng việc tuân thủ sớm sẽ giúp doanh nghiệp tránh được các rủi ro pháp lý và xây dựng hình ảnh uy tín trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Lộ trình áp dụng của CBAM: Các mốc thời gian quan trọng doanh nghiệp cần nắm vững
Trả lời nhanh: Giai đoạn chuyển tiếp của CBAM bắt đầu từ 01/10/2023 đến hết 31/12/2025 (chỉ báo cáo, không nộp phí); từ năm 2026, cơ chế sẽ vận hành chính thức và doanh nghiệp bắt đầu phải mua chứng chỉ CBAM.
Để ứng phó với cơ chế CBAM ngành thép, doanh nghiệp cần bám sát lộ trình:
- Hiện tại – 2025: Tập trung hoàn thiện hệ thống dữ liệu, thực hiện báo cáo CBAM định kỳ hàng quý. Đây là giai đoạn “tập dượt” quan trọng để sửa lỗi dữ liệu.
- Từ 2026: Bắt đầu chịu phí dựa trên lượng phát thải vượt mức miễn phí.
- Đến 2034: Các ưu đãi miễn phí trong EU ETS sẽ bị loại bỏ hoàn toàn, đồng nghĩa với việc phí CBAM sẽ tăng dần lên mức tối đa.
Hướng dẫn chi tiết: Cách tính và chuẩn bị số liệu Embedded Emissions cho báo cáo CBAM
Quy trình 4 bước để kiểm kê khí nhà kính và tính toán phát thải hàm chứa
Trả lời nhanh: Quy trình chuẩn bao gồm: (1) Xác định ranh giới hệ thống; (2) Thu thập dữ liệu hoạt động (nhiên liệu, điện, nguyên liệu); (3) Áp dụng hệ số phát thải để tính toán; (4) Tổng hợp và lập báo cáo theo mẫu CBAM.
Để chuẩn bị số liệu embedded emissions cho CBAM một cách bài bản, chúng tôi khuyến nghị quy trình sau:
- Xác định ranh giới (Boundary): Đối với thép, ranh giới thường là từ nguyên liệu thô đến khi ra khỏi cổng nhà máy (Cradle-to-Gate).
- Thu thập dữ liệu: Ghi chép chính xác lượng than, dầu, khí đốt (cho Scope 1) và hóa đơn tiền điện (cho Scope 2). Đừng quên dữ liệu về các tiền chất (precursors) như phôi thép nhập khẩu.
- Tính toán: Sử dụng công thức:
- Phát thải = Dữ liệu hoạt động x Hệ số phát thải.
- Tổng embedded emissions thép = (Phát thải trực tiếp + Phát thải gián tiếp) / Tổng sản lượng thép.
- Báo cáo: Điền thông tin vào mẫu báo cáo CBAM Transitional Registry.
Các phương pháp luận được chấp nhận: Sơ lược về Life Cycle Assessment (LCA) và Environmental Product Declarations (EPDs)
Trả lời nhanh: CBAM khuyến khích sử dụng phương pháp luận dựa trên Đánh giá vòng đời (LCA) và các dữ liệu được công bố trong Tuyên bố sản phẩm môi trường (EPDs) để đảm bảo tính minh bạch và chuẩn xác.
Life Cycle Assessment (LCA) là công cụ “vàng” để phân tích tác động môi trường. Khi thực hiện LCA, doanh nghiệp sẽ có cơ sở dữ liệu vững chắc để tạo ra Environmental Product Declarations (EPDs) – một loại “nhãn sinh thái” kỹ thuật số. Có EPDs không chỉ giúp việc làm báo cáo CBAM dễ dàng hơn mà còn là điểm cộng lớn khi chào hàng vào các dự án xây dựng xanh yêu cầu chứng chỉ LEED hoặc LOTUS.
Những lỗi thường gặp khi thu thập, tổng hợp số liệu và cách khắc phục hiệu quả
Trả lời nhanh: Các lỗi phổ biến bao gồm tính trùng lặp phát thải, sử dụng hệ số phát thải mặc định không chính xác thay vì hệ số thực tế, và bỏ sót phát thải từ các nguyên liệu phụ trợ hoặc khâu vận chuyển nội bộ.
Trong quá trình tư vấn và làm việc với các đối tác trong ngành công nghiệp nặng, chúng tôi nhận thấy nhiều đơn vị gặp khó khăn ở khâu xử lý dữ liệu.
- Lỗi: Sử dụng hệ số phát thải lưới điện trung bình của quốc gia khác thay vì của Việt Nam.
- Khắc phục: Cập nhật hệ số phát thải mới nhất do Bộ Tài nguyên và Môi trường hoặc các tổ chức uy tín công bố.
- Lỗi: Bỏ qua tái chế thép.
- Khắc phục: Tính toán kỹ tỷ lệ thép phế liệu đầu vào, vì đây là yếu tố giúp giảm đáng kể embedded emissions thép.
Giải pháp chiến lược: Hướng tới sản xuất “Thép Xanh” và giảm phát thải bền vững
Thép xanh là gì? Các công nghệ khử carbon tiên tiến trong ngành thép (LNG/H2, tái chế thép phế liệu)
Trả lời nhanh: Thép xanh là gì? Đó là thép được sản xuất bằng quy trình không sử dụng nhiên liệu hóa thạch, thay thế than cốc bằng Hydrogen xanh (H2) hoặc sử dụng công nghệ điện phân với nguồn năng lượng tái tạo, nhằm đạt mức phát thải gần như bằng không.
Để hướng tới Net Zero và giảm thiểu chi phí CBAM, các công nghệ sau đang lên ngôi:
- Công nghệ DRI (Direct Reduced Iron) dùng Hydro: Thay thế khí tự nhiên hoặc than bằng LNG/H2 để khử quặng sắt, thải ra hơi nước thay vì CO2.
- Tối ưu hóa Lò hồ quang điện (EAF): Sử dụng 100% tái chế thép phế liệu kết hợp với điện gió hoặc điện mặt trời. Đây là con đường ngắn nhất để giảm embedded emissions thép.
Xây dựng lộ trình chuyển đổi xanh: Từ tối ưu hóa quy trình đến đầu tư công nghệ mới
Trả lời nhanh: Lộ trình chuyển đổi xanh ngành thép cần đi từ các giải pháp chi phí thấp như tiết kiệm năng lượng, cải tiến quy trình vận hành, đến các giải pháp dài hạn như chuyển đổi nhiên liệu và đầu tư công nghệ luyện kim mới.
Doanh nghiệp không thể “xanh hóa” sau một đêm. Tại Công Ty Sắt Thép Đức Minh Khôi, chúng tôi quan sát thấy lộ trình khả thi thường bao gồm:
- Ngắn hạn: Kiểm kê khí nhà kính, tối ưu hóa hiệu suất lò đốt, giảm thất thoát nhiệt.
- Trung hạn: Lắp đặt hệ thống thu hồi nhiệt dư, chuyển sang sử dụng điện năng lượng mặt trời mái nhà, tăng tỷ lệ thép phế.
- Dài hạn: Đầu tư công nghệ thép xanh, tham gia sâu vào chuỗi cung ứng xanh toàn cầu.
Biến báo cáo CBAM thành lợi thế: Xây dựng chuỗi cung ứng xanh và nâng cao thương hiệu
Trả lời nhanh: Thay vì coi CBAM là gánh nặng, doanh nghiệp hãy xem đây là cơ hội để minh bạch hóa dữ liệu, đạt được các chứng nhận sản xuất bền vững, từ đó nâng cao uy tín thương hiệu và tiếp cận các thị trường khó tính nhưng trả giá cao.
Việc chủ động chuẩn bị số liệu embedded emissions cho CBAM giúp doanh nghiệp:
- Tránh rủi ro bị áp thuế phạt.
- Khẳng định vị thế tiên phong trong chuyển đổi xanh.
- Thu hút vốn đầu tư xanh (Green Finance) từ các định chế tài chính quốc tế đang ưu tiên dự án ESG.
Kết luận
Việc nắm vững cách tính embedded emissions thép và chuẩn bị số liệu cho CBAM không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc đối với ngành thép Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Đây chắc chắn là thách thức lớn về chi phí và công nghệ, nhưng cũng là cơ hội vàng để doanh nghiệp chuyển đổi sang sản xuất bền vững, nâng cao năng lực cạnh tranh và khẳng định vị thế trên thị trường toàn cầu.
Với tư cách là một đơn vị lâu năm trong ngành, Sắt Thép Đức Minh Khôi hiểu rằng con đường phía trước còn nhiều chông gai. Tuy nhiên, sự chuẩn bị kỹ lưỡng về kiến thức Scope 1/2, LCA và công nghệ thép xanh ngay từ hôm nay sẽ là chìa khóa để mở cánh cửa tương lai.
Nếu quý doanh nghiệp đang tìm kiếm nguồn cung ứng sắt thép uy tín, đảm bảo chất lượng cho các công trình bền vững, hoặc cần chia sẻ thêm kinh nghiệm về thị trường, hãy liên hệ với chúng tôi.
Công Ty Sắt Thép Đức Minh Khôi
- Doanh nghiệp với hơn 15 năm kinh nghiệm phân phối: thép hình I đúc, thép tấm, thép ống đúc, thép hộp, thép tròn…
- Đại lý chính thức của: Pomina, Miền Nam, Việt Nhật, Hòa Phát.
- Địa chỉ: 48A Đường 22, Phước Long B, Thủ Đức, Hồ Chí Minh
- Hotline: 0907.252.666
- Zalo: 0907.252.666