Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) của EU đã chính thức có hiệu lực, đặt ra yêu cầu báo cáo phát thải khí nhà kính bắt buộc cho các doanh nghiệp xuất khẩu thép vào châu Âu. Đây không chỉ là thủ tục hành chính mà là “giấy thông hành” quyết định sự sống còn của đơn hàng. Để tránh bị gián đoạn thương mại và đối mặt với chi phí carbon đắt đỏ trong tương lai, doanh nghiệp cần hành động ngay. Bài viết này sẽ cung cấp một checklist dữ liệu chi tiết và chỉ ra những lỗi sai thường gặp, giúp ngành thép Việt Nam tự tin chinh phục “tấm vé xanh” vào thị trường EU.
CBAM là gì và tại sao ngành thép là tâm điểm chú ý?
Cơ chế CBAM là công cụ của EU nhằm cân bằng giá carbon giữa sản phẩm nội địa và nhập khẩu, trong đó ngành thép là trọng tâm do mức độ phát thải cao và nguy cơ rò rỉ carbon lớn.
Giải mã Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) của EU
CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism) hay còn gọi là Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon, là một chính sách môi trường mang tính bước ngoặt của Liên minh Châu Âu. Mục tiêu chính của nó là ngăn chặn tình trạng rò rỉ carbon – hiện tượng các công ty chuyển sản xuất sang các quốc gia có quy định khí thải lỏng lẻo hơn để né tránh các quy định nghiêm ngặt như Hệ thống Thương mại Khí thải EU (EU ETS).
Đối với các nhà xuất khẩu Việt Nam, CBAM hoạt động tương tự như một loại thuế carbon bổ sung đối với hàng hóa nhập khẩu vào EU dựa trên lượng khí nhà kính thải ra trong quá trình sản xuất.
Tác động trực tiếp của CBAM đến doanh nghiệp thép Việt Nam: Từ chi phí đến cơ hội
Ngành thép là một trong 6 nhóm hàng hóa đầu tiên chịu sự quản lý của CBAM. Tác động CBAM đến ngành thép Việt Nam là vô cùng lớn.
- Thách thức: Nếu không kiểm soát tốt dấu chân carbon, chi phí thuế carbon CBAM thép sẽ làm tăng giá thành sản phẩm khi vào EU, làm giảm sức cạnh tranh so với các đối thủ đã chuyển đổi xanh.
- Cơ hội: Đây là động lực để doanh nghiệp thép Việt Nam thực hiện chuyển đổi xanh, áp dụng công nghệ sản xuất xanh để nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Tại Sắt Thép Đức Minh Khôi, với hơn 15 năm kinh nghiệm phân phối các sản phẩm thép từ Hòa Phát, Pomina, chúng tôi nhận thấy rằng các đối tác lớn đang ngày càng khắt khe hơn về tiêu chuẩn xanh. Việc tuân thủ CBAM không chỉ là nghĩa vụ mà là lợi thế cạnh tranh.
Lộ trình áp dụng CBAM: Các mốc thời gian quan trọng cần nắm vững
Để lập báo cáo CBAM thép đúng hạn, doanh nghiệp cần ghi nhớ hai giai đoạn chính:
- Giai đoạn chuyển tiếp CBAM (01/10/2023 – 31/12/2025): Các nhà nhập khẩu phải nộp báo cáo quý về lượng phát thải có trong hàng hóa (báo cáo đầu tiên nộp vào tháng 1/2024). Chưa phải nộp tiền mua chứng chỉ carbon CBAM.
- Giai đoạn chính thức (Từ 01/01/2026): Bắt đầu áp dụng thu phí dựa trên lượng phát thải.
Thời hạn báo cáo CBAM thép trong giai đoạn chuyển tiếp là chậm nhất một tháng sau khi kết thúc mỗi quý. Việc chậm trễ có thể dẫn đến phạt hành chính từ phía EU.
Checklist toàn diện: Các dữ liệu cần thu thập cho báo cáo CBAM ngành thép
Doanh nghiệp cần chuẩn bị 4 nhóm dữ liệu cốt lõi: Mã HS sản phẩm, phát thải trực tiếp (Scope 1), phát thải gián tiếp (Scope 2) và giá carbon đã trả tại nước sở tại.
Để giúp Quý doanh nghiệp hình dung rõ hơn về cách lập báo cáo CBAM cho doanh nghiệp thép, dưới đây là checklist các dữ liệu cần thu thập chi tiết:
Bước 1: Xác định chính xác mã HS của sản phẩm thép xuất khẩu
Việc đầu tiên trong quy trình báo cáo CBAM chi tiết là xác định đúng mã HS (Harmonized System). Quy định CBAM thép EU áp dụng cho các mã HS cụ thể (thường thuộc chương 72 và 73).
- Dữ liệu cần: Mã HS 8 chữ số của sản phẩm (ví dụ: thép cuộn, thép thanh, thép ống đúc…).
- Lưu ý: Sai mã HS sẽ dẫn đến việc áp dụng sai hệ số phát thải và danh mục báo cáo.
Bước 2: Thu thập dữ liệu phát thải trực tiếp (Scope 1) từ quá trình sản xuất
Phát thải trực tiếp (Scope 1) là lượng khí nhà kính thải ra từ các nguồn mà doanh nghiệp sở hữu hoặc kiểm soát trực tiếp. Đối với ngành thép, đây là phần quan trọng nhất.
Dữ liệu cần thiết báo cáo CBAM thép (Scope 1):
| Loại dữ liệu | Chi tiết cần thu thập | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nhiên liệu tiêu thụ | Than đá, than cốc, khí tự nhiên, dầu DO/FO… | Tính theo khối lượng (tấn) hoặc thể tích ($m^3$) |
| Nguyên liệu đầu vào | Quặng sắt, đá vôi, thép phế liệu, ferro-alloys | Hàm lượng carbon trong nguyên liệu |
| Quy trình sản xuất | Công nghệ lò cao (BF-BOF) hay lò điện (EAF) | Lò BF-BOF thường có phát thải cao hơn EAF |
| Khí thải đầu ra | Lượng khí $CO2$, $N2O$, PFCs đo được tại ống khói | Cần hệ thống đo đạc liên tục hoặc tính toán cân bằng vật chất |
Bước 3: Thu thập dữ liệu phát thải gián tiếp (Scope 2) từ điện năng tiêu thụ
Phát thải gián tiếp (Scope 2) đến từ việc tiêu thụ điện năng để vận hành máy móc, đặc biệt quan trọng với các nhà máy sử dụng lò điện EAF (Electric Arc Furnace) vì tiêu tốn lượng điện khổng lồ.
- Dữ liệu cần:
- Tổng lượng điện tiêu thụ cho quá trình sản xuất sản phẩm thép xuất khẩu (kWh/tấn sản phẩm).
- Nguồn gốc điện: Lưới điện quốc gia hay năng lượng tái tạo (điện mặt trời mái nhà, điện gió…).
- Hệ số phát thải: Nếu dùng điện lưới, phải sử dụng hệ số phát thải lưới điện Việt Nam (hiện tại khá cao do tỷ trọng nhiệt điện than lớn).
Bước 4: Tổng hợp thông tin về giá carbon đã trả (nếu có) tại Việt Nam
Nếu doanh nghiệp đã nộp thuế bảo vệ môi trường hoặc tham gia thị trường carbon trong nước (khi Việt Nam vận hành sàn giao dịch tín chỉ carbon), số tiền này có thể được khấu trừ vào chi phí CBAM.
- Dữ liệu cần: Chứng từ chứng minh đã nộp thuế/phí liên quan đến carbon cho lượng sản phẩm xuất khẩu.
5 Lỗi sai “chí mạng” doanh nghiệp thép thường gặp khi lập báo cáo CBAM
Các lỗi phổ biến bao gồm sai mã HS, thiếu dữ liệu kiểm kê, tính toán sai Scope 1/2, nộp chậm báo cáo quý và lạm dụng giá trị mặc định quá thời hạn cho phép.
Trong quá trình tư vấn và hỗ trợ đối tác, Công Ty Sắt Thép Đức Minh Khôi nhận thấy nhiều doanh nghiệp vẫn còn lúng túng. Dưới đây là các lỗi thường gặp khi báo cáo CBAM thép:
Sai lầm 1: Nhầm lẫn hoặc bỏ sót mã HS của sản phẩm
Nhiều doanh nghiệp gộp chung các loại thép có quy trình sản xuất khác nhau vào cùng một mã báo cáo. Ví dụ, thép hình I đúc và thép tấm có thể có định mức tiêu hao năng lượng khác nhau. Việc gộp chung sẽ làm sai lệch dữ liệu phát thải trung bình.
Sai lầm 2: Thiếu dữ liệu hoặc sử dụng dữ liệu không đáng tin cậy
Không có hệ thống lưu trữ dữ liệu nhiên liệu, điện năng tách biệt cho từng dây chuyền sản xuất là lỗi phổ biến. Khi EU yêu cầu xác minh, doanh nghiệp không đưa ra được bằng chứng gốc (hóa đơn, nhật ký vận hành), dẫn đến việc báo cáo bị bác bỏ.
Sai lầm 3: Tính toán sai lệch lượng phát thải Scope 1 và Scope 2
Một lỗi kỹ thuật hay gặp là tính trùng lắp (double counting) hoặc bỏ sót phát thải từ các tiền chất (precursors) như Ferro-alloys (hợp kim sắt). Theo hướng dẫn báo cáo CBAM ngành thép, phát thải từ việc sản xuất các nguyên liệu đầu vào này cũng phải được cộng gộp vào (được gọi là phát thải tích hợp).
Sai lầm 4: Chậm trễ hoặc nộp báo cáo không đúng hạn quy định
Việc coi nhẹ báo cáo quý trong giai đoạn chuyển tiếp là rất nguy hiểm. Dù chưa phải đóng tiền, nhưng việc không nộp báo cáo hoặc nộp muộn sẽ bị đưa vào “danh sách đen” giám sát đặc biệt và có thể bị phạt tiền trên mỗi tấn khí thải không báo cáo.
Sai lầm 5: Không hiểu rõ về việc sử dụng giá trị phát thải mặc định
Trong giai đoạn đầu (đến tháng 7/2024), EU cho phép sử dụng 100% giá trị mặc định (default values) nếu không có dữ liệu thực tế. Tuy nhiên, sau mốc này, tỷ lệ sử dụng giá trị mặc định bị hạn chế (chỉ còn 20% cho phát thải phức tạp). Nhiều doanh nghiệp vẫn chủ quan dùng hoàn toàn số liệu mặc định dẫn đến báo cáo không hợp lệ.
Giải pháp cho ngành thép Việt Nam: Chủ động ứng phó và chuyển mình
Doanh nghiệp cần xây dựng quy trình MRV nội bộ, chuyển đổi sang công nghệ xanh như lò điện EAF và tìm kiếm tư vấn chuyên sâu để đảm bảo tuân thủ quy định.
Để thép xuất khẩu sang EU giữ vững thị phần, doanh nghiệp cần thực hiện các giải pháp ứng phó CBAM ngành thép sau:
Xây dựng hệ thống kiểm kê khí nhà kính (MRV) nội bộ theo chuẩn quốc tế
Doanh nghiệp cần thiết lập quy trình kiểm kê khí nhà kính (MRV – Đo đạc, Báo cáo, Thẩm định) ngay tại nhà máy. Việc này bao gồm lắp đặt đồng hồ đo điện, cân nhiên liệu chi tiết cho từng công đoạn và sử dụng phần mềm quản lý dữ liệu tập trung. Điều này giúp tạo ra mẫu báo cáo CBAM thép chuẩn xác nhất.
Đầu tư vào công nghệ sản xuất xanh: Lò điện hồ quang (EAF) và năng lượng tái tạo
Chuyển đổi từ lò cao (BF-BOF) sang lò điện EAF là xu hướng tất yếu để giảm phát thải khí nhà kính. Lò EAF sử dụng thép phế liệu và điện, giảm đáng kể lượng than cốc tiêu thụ. Ngoài ra, lắp đặt điện mặt trời mái nhà xưởng giúp giảm hệ số phát thải Scope 2, trực tiếp giảm chi phí thuế carbon CBAM thép phải đóng sau này.
Tìm kiếm sự tư vấn từ các chuyên gia để đảm bảo tuân thủ và tối ưu chi phí
Các quy định của EU rất phức tạp và thay đổi thường xuyên. Doanh nghiệp nên tham khảo hướng dẫn từ Bộ Công Thương hoặc thuê các đơn vị tư vấn chuyên nghiệp để chuẩn bị báo cáo CBAM cho thép xuất khẩu.
Tại Sắt Thép Đức Minh Khôi, chúng tôi không chỉ cung cấp thép chất lượng cao (thép hình, thép tấm, thép ống…) từ các thương hiệu hàng đầu như Pomina, Miền Nam, Việt Nhật, Hòa Phát, mà còn luôn đồng hành chia sẻ kiến thức, cập nhật xu hướng thị trường để cùng khách hàng phát triển bền vững. Với chính sách công nợ linh hoạt và uy tín 15 năm, chúng tôi hiểu rằng sự thành công của khách hàng chính là thành công của Đức Minh Khôi.
Kết luận
Việc lập báo cáo CBAM thép là một thách thức không nhỏ nhưng cũng là đòn bẩy thúc đẩy ngành thép Việt Nam chuyển đổi sang sản xuất xanh, nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Sự chuẩn bị kỹ lưỡng về dữ liệu, quy trình và công nghệ ngay từ bây giờ không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ quy định mà còn mở ra cơ hội phát triển bền vững trong tương lai, tránh được rủi ro từ thuế carbon.
Doanh nghiệp của bạn đã sẵn sàng cho kỳ báo cáo CBAM sắp tới chưa? Nếu bạn cần nguồn cung cấp sắt thép xây dựng uy tín, chất lượng với đầy đủ chứng từ hỗ trợ minh bạch nguồn gốc, hãy liên hệ ngay với Đức Minh Khôi.
Thông tin liên hệ:
CÔNG TY TNHH SẮT THÉP ĐỨC MINH KHÔI
- Địa chỉ: 48A Đường 22, Phước Long B, Thủ Đức, Hồ Chí Minh
- Hotline: 0907.252.666
- Zalo: 0907.252.666